İbrahim BİRELMA
TBMM'nin 23 Nisan 1920'de açılmasından sonra Meclis'in 1876 Kanuni Esasına göre işlemesi mümkün olmadığından, Bakanlar Kurulu 13 Eylül 1920'de TBMM'ne 31 maddelik bir Anayasa Tasarısını getirmiştir. Başlığı "Teşkilat-ı Esasiye Layihası" olan ve esasları Mustafa Kemal tarafından hazırlanan bu belge tarihimizde "Halkçılık Programı" adı ile anılmakta, Atatürk'ün ifadesiyle "Bu program, Meclis'in 18 Eylül 1920 toplantısında okunmuş, bu tarihten dört ay sonra ilk Teşkilat-ı Esasiye Kanunu bu programdan çıkmıştır." (Prof. Dr. İsmet Giritli - Yrd. Doç. Dr. Necati Ulunay Ucuzsatar, Türk Devrim Tarihi ve Atatürkçü Düşünce Derneği Yayınları, İstanbul 2004)
20 Ocak 1921 tarih ve 85 sayılı ilk anayasa 23 madde ve 1 ek maddeden oluşmaktadır. Büyük Millet Meclisi ile ilgili 9 maddesi günümüzün diliyle şöyledir:
Madde 1. Egemenlik bağılsız, koşulsuz ulusundur. Yönetim biçimi halkın kendi yazgısını doğrudan doğruya ve eylemli olarak kendisinin yönetmesi temeline dayalıdır.
Madde 2. Yürütme erki ve yasama yetkisi ulusun tek ve gerçek temsilcisi olan Büyük Millet Meclisi'nde belirir ve toplanır.
Madde 3. Türkiye Devleti, Büyük Millet Meclisi'nce yönetilir ve hükümeti "Büyük Millet Meclisi Hükümeti" adını taşır.
Madde 4. Büyük Millet Meclisi iller halkından seçilen üyelerden oluşmuştur.
Madde 5. Büyük Millet Meclisi'nin seçimi iki yılda bir yapılır. Seçilen üyelerin süresi iki yıl olup yeniden seçilmeleri caizdir. Eski Meclis sonraki Meclis'in toplanmasına değin görevini sürdürür. Yeni seçimler yapılmasına olanak bulunmazsa toplantı dönemi yalnız bir yıl uzatılabilir. Büyük Millet Meclisi üyelerinin her biri kendisini seçmiş olan ilin özel vekili olmayıp bütün ulusun vekilidir.
Madde 6. Büyük Millet Meclisi'nin Genel Kurulu Kasım başında davetsiz toplanır.
Madde 7. Şeriat kurallarının yerine getirilmesi, bütün yasaların konulması, değiştirilmesi, kaldırılması, antlaşma ve barış yapılması, Vatanın savunulması için savaş ilanı gibi temel hak ve yetkiler Büyük Milet Meclisi'nindir. Kanunların ve tüzüklerin düzenlenmesinde halkın işlemlerine ve gereksinimlerine en uygun fıkıh ve hukuk kuralları ile saygı ve davranışlar temel olarak alınır. Bakanlar Kurulu'nun görev ve sorumluluğu özel yasa ile belirlenir.
Madde 8. Büyük Millet Meclisi, hükümetinin bölünmüş olduğu daireleri özel yasa uyarınca kendisince seçilen bakanlar aracılığıyla yönetir. Meclis, yürütmeye ilişkin konularda bakanlara yön verir ve gerektiğinde onları değiştirir.
Madde 9. Büyük Millet Meclisi Genel Kurulu'nca seçilen başkan, bir seçim dönemi içinde Büyük Millet Meclisi'nin başkanıdır. Bu kimlikle Meclis adına imza koymaya ve Bakanlar Kurulu Kararlarını onaylamaya yetkilidir. Bakanlar Kurulu üyeleri içlerinden birini kendilerine başkan seçerler. Ancak, Büyük Millet Meclisi Başkanı Bakanlar Kurulu'nun da doğal başkanıdır. (Ord. Prof. Dr. Hıfzı Veldet Velidedeoğlu, İlk Meclis ve Milli Mücadele'de Anadolu, Çağdaş Yayınları, Eylül 1990).
20 Ocak 1921 Teşkilatı Esasiye Kanunun en önemli yeniliği Milli Egemenlik prensibine memleketimizde ilk defa olarak anayasada yer vermesidir.
1921 Anayasası'nın özelliği, Meşrutiyet dönemi ve yabancı ülkeler anayasalarına nazaran "çok kısa" olmasıdır.
Bu anayasa, ilk olarak "Türkiye Devleti" ve "Türkiye" den söz etmektedir.
1921 Anayasa'sı, Milli Egemenliği kabul etmekle, egemenliği padişahtan alıp Millete vermiştir.
Anayasa'da Meclis Başkanı'na verilen yetkiler Meclis Başkanı'nı adını söylemeden Devlet Başkanı durumuna getirerek, bu yönetimde "padişahın yeri yoktur" demekten başka bir anlam taşımaz. (Suna Kili, Türk Devrim Tarihi, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, 14. Basım, Kasım 2014)
Türkiye'yi yöneten kadro, Milli Mücadele'yi kanuna ve meşru olmaya dikkat ederek yürütüyordu ve bu mücadele zafere ulaştıktan sonra da 1876 Kanun'i Esasi hukuken 1922 Kasım'ında saltanatın lağvıyla ortadan kalkacak, 1921 Anayasa'sı da yerini 1921 Teşkilatı Esasiye Kanunu'na bırakacaktır. (İlber Ortaylı, Gazi Mustafa Kemal Atatürk, Kronik Kitap, 1.Baskı Ocak 2018).
