Prof. Dr. M. Mehdi ERGÜZEL

     Türk millî irfanının ana kaynaklarından olan, bin yıl önceden ses veren, ışıklar şalan, yaşama üslubu öğreten veya hayat düsturları vaz eden Yusuf Has Hacib´in Kutadgu Bilig´den ´den önce yazdığı bir eseri var mıydı? Bilmiyoruz. Bu manalı soruya müspet cevap vermek, Türk düşünce ve kültür tarihi için büyük kazanç olurdu. Ancak eserine çok iyi hazırlandığı, edebî, lisanî, İslamî bir birikim ile yola koyulduğu, millî müktesebatının zengin olduğu anlaşılmaktadır. Ona göre ?Şair sözü, dilin temeli ve tuzudur. Bilgisizler için bir gözdür.? (441)        İdeal bir toplumun nasıl olması gerektiği anlatılan metin, hem şiir hem de bir felsefe metnidir. K. Bilig´de, egemenliğin kaynağı ilahidir. (Demirci:2016) Bey, Tanrı´dan güç alır. Bey değil, beylik kutsaldır. Beylik de kaybedilebilir. Zalim, uzun zaman bey kalamaz.      Töre,  beyi çekip çevirir. Bey´i bağlayan töredir. Akıl nereye dokunsa orayı düzeltir. (385) Beyin karakterinde bozulma başlarsa çare bellidir : ?Beylik hastalığının ilacı akıl ve bilgidir.? (1970) Ârif Odgurmuş, âkil Ögdülmiş´e gönlünün beğenmediği bir işe gitmenin tehlikesinden bahseder. Gönlünün de sesini dinlemesini ister.       Kutadgu Bilig, aklı, insanın mümeyyiz vasfı vicdanla / gönülle sınırlar. Akıl ve gönül birliğini arar. Aklın yetmediği yerlerde gönüle ihtiyaç duyulur. ?Bu iş sadece ne akılla olur ne de akılsız? diyen Necip Fazıl´ı hatırlayalım. Tip, şahsiyete gidişin habercisidir. M. Kaplan´a göre ?Tip bir özleyişin ifadesidir.? Şahsiyet olmak, bu özleyiş yolunda, realite ile ideali dengeleme işidir. Alp tipinden gazi tipine ve veliye doğru giden akış içinde Alperen tipi özlenendir. Kutadgu Bilig´in dörtlü sohbet halkasında millî-İslamî değerler manzumesi konuşulur, tahkiye edilir, karşılaştırılır. İdeal insanlar, yöneticiler ve devlet adamlarının manevi portreleri çizilir. ?Nasıl olmalı?? sorusuna cevaplar sıralanır: Gururlu, şerefli, sabırlı, edepli, güzel ahlaklı, vakur, hezarfen, tok gözlü, anlayışlı, hafızası diri, sadık? Düz ve sağlam karakterler, haddini ve nefsini bilenlere dair değerlendirmelere gidilir.      Kutadgu Bilig´de kut, parlaktır, kaçıcı, geçicidir. Dolunayın küçülmesi ve yok olması gibi uçup gidebilir. Saadet, daimi değildir. Değişken, kaypak, vefasızdır! Onu tutmanın yolu, yalnızlığı paylaşıp yol gösterecek rehberlere ve âriflere yakınlıktır.        Eserin yazılış maksadı; ?Sözüm sözledim ben bitidim bitig. Sunup iki ajunnu tutsu elig? mısralarıyla anlatılmıştır. Bu eser; her iki dünya için rehber kitaptır. Çünkü Hacib´e göre halka hizmet, Hakk´a hizmettir. O sebeple Hakan; ihmalden, zaaftan ve cimrilikten kendini korumalıdır. Adalet ve bilgiye dayanmalıdır. Böyle yetişen ve davranan beyler ve liderler asırlarca hükümran olan devletler kurup yaşatmışlardır. ?Zengin iç dünyaları, nefislerine hâkimiyet kurdukları ülkelerde liderlik vasıflarıyla? temayüz etmişlerdir. (Fedai:2016)        İyiliğe yönelme ve insan ahlakını düzeltip yüceltme yani tehzib-i ahlak,  bin yılın İslamî Türk tarihinde önemlidir. Cemiyeti oluşturan sosyal dilimlerin durumları, hakanların tutumları, adaletli yönetimleri anlatılır. Töre, göğün direğidir. Adaletin esasıdır. Kanun bozulursa, gök yerinde durmaz. Bin yıl öteden ses veren eser, bin yıl öncesinin Türk hayatının renkleriyle, insandan tabiata ve devlete dair çeşitli konularla, bilgi ve öğütlerle doludur.Kemiyet ve keyfiyetçe mükemmeldir. Kutadgu Bilig´e sonradan eklenen önsözde; ?Çin ü Maçin âlimleri ve hakîmleri kamug ittifak boldular kim, Maşrık ilig vilayetinde, kamug Türkistan illerinde, Buğra Han tilinçe Türk lügatince bu kitapdın yakışırak hergiz kim erse tasnif kılmadı.? denilir.      Âdil ve bilge hükümdar Küntoğdı ile akıllı ve bilge vezir Ay Toldı cemiyetin meseleleri ve ülke idaresi hakkında görüşürler. ?Odgurmuş da Sultan´a halka ve ülkesine karşı millî, vicdanî ve insanî sorumluluklarını hatırlatır.? (Kartal: 2019)       Has Hacib, Başmabeyinci, Baş danışman, Baş müşavir demektir ki Yusuf, bu makamı eseriyle tez ortaya koyarak hak etmiştir. Ömrünün muhassalası bu eserdedir. Türk medeniyetinin manevi değerler toplamı buradadır. Dünyaya ve insana bakış, bilge ve fazıl hakanın ve vezirlerinin dilinde Hacipçe konuşur. Gündoğdu´nun veziri olan Aydoldu/ Dolunay´ın hayat, devlet, adalet, saadet üzerine görüşme ve sohbetleri, ömrü kısa olan vezirin malını dağılarak oğlu Ögdülmüş ve akrabası Odgurmuş´a tavsiyeleri, dünya ve ahiret saadeti için temenniler, tavırlar, yapılacak işler, maddi manevi vazifelerdir. Hakanın Tanrı´dan gelen kut´u, devlet kuşunu iyi koruması, kaçırmaması, töreyi uygulaması, Kün ve Ay yakınlığı, yazarın döne döne öğrettiği töreli ve İslamî bilgilerdir        Kutadgu Bilig, Türk şiir sanatının ilk büyük kalelerindendir. Milli devlet anlayışımızın bin yıl önceki mukaddes milli marşıdır. (Nerimanoğlu: 2016)         Kutadgu Bilig´de genel ahlaki ve ideal insana matuf kavramlar;  bilgi, saadet, mutluluk, doğruluk, adalet,erdem, fazilet, iyilik, anlayışlı olma, faydalı olma, sevgi, sadakat, vefa, alçakgönüllülük, cömertlik, yiğitlik, merhamet, şefkat, sadakat, sabır, hayâ? kelimeleriyle ifadesini bulur ve bunlar Türk milletinin asırlar içinde olgunlaştırdığı değerler manzumesidir.Menfi haller ise; yalan, acele, cehalet, kibir, cimrilik, açgözlülük? kavramlarıyla uzar gider.        Kutadgu Bilig okuyanlarına, yol haritası sunmaktadır. ?Dünya, ahiretin tarlasıdır. Ne ekersen onu biçersin? İnsan bir işe girişmeden önce gönlüne danışmalıdır. Sonra da istişare etmelidir. Kutadgu Bilig, bir ayağı Türk dünyasına, diğer ayağı İslami bilgilere dayanan orijinal bir klasiktir. Günümüz için yarına hazırlayıcıdır.        Çalışmamızın sonuna doğru eserden ve hakkındaki yazılardan hareketle bazı tespitlerimizi şöylece sıralayalım:       Kutadgu Bilig´de bilgi yüceltilir. Bilgi ve fiil / eylem sütkardeştirler. Bilgi; bir deniz olan gönülde bir incidir. Onu çıkaracak hareket, mutluluk getirir. Nerde konuşulup, nerede susulacağı bilinmelidir. Ehl-i kılıç, ehl-i ilm, ehl-i kalem ve diğerleri yerlerini, işlerini bilmeli, her şey yerli yerince olmalıdır. Halkın refahı ile kanun birbirine sıkı sıkıya bağlıdır. Zaaflar ve meziyetler bilinmezse devlet yönetilemez. Anlaşılıyor ki; dünyanın bütün hakikatleri bizim ecdadımız tarafından söylenmiştir. Yusuf Has Hacib´i ve Mahmud´u yetiştiren Balasagun ve ?Kaşgar muhitine aşk olsun.? diyenler haklıdır. Yeni ilim irfan muhitlerinin yeşermesi için dualardayız. Bin yılın eserlerine yeniden eğilmekte, düşünmekteyiz Kutadgu Bilig´deki devlete, adalete, kanuna, töreye dair karşılıklı konuşmalar, münazaralar ve semboller ağı bizi ilgilendirmektedir. Sorumuzu tekrarlamaktayız: Yusuf Has Hacib, eserdeki karakterlerin bir sentezi mi? Eserde, yazar bir sembol adına diğerleriyle görüşür, tartışırken ideal insan ve devleti mi aramakta, kahramanlarını uzlaştırmaktadır?        Bize göre eseri kaleme alan ruh; önceki asırların milli birikimi ve dört asırlık İslami akidenin Türk töresiyle izdivacıdır. Eserde iki önemli kavram akıl ve gönüldür. ?Zahidi, ârifi temsil eden Odgurmuş /Uyanmış ile aklı temsil eden Ögdülmiş´in kardeş olması fikriyatının Türk-İslam karakteristiğinin akılla gönlün, rasyonalizmle mistisizmin/ idealizmin teşkil ettiğini gösterir. ?Türk tasavvuf algısı akıl ile gönül üzerine kurulu. ?Bu iş ne akılla olur ne de akılsız? dengesi bunun ifadesidir. (Şeker: 2006)       Yusuf Has Hacib´e göre bütün suret ve şekiller Tanrı´nın varlığına şahadet eder, ?Çiçek bahçesinde bülbül, binlerce sesle ötüyor, sanki gece gündüz mezamir okuyor. Bütün canlılar ve mevcudat Tanrı´nın varlığına dilleriyle şahadet ediyor. M. Weber´e göre; ?İslam´ın etiği; mistik olanda bile dünyadan feragate değil, dünyanın fethine meyillidir.? Fuat Köprülü,  tasavvufî açıdan  ?Dini hislerle kahramanlık hisleri galeyan halindedir.? der. Tekkelerde derin bir vecd içinde sakin dervişler, sınırlarda cihat eden alperenler var. ?Yusuf´a göre; yeni insan tipinin dünya ile ahiret arasında rakkas gibi gidip gelerek müteyakkız ve tetikte olması? önemlidir. (Şeker: 2006)         Ve M. Fatih Şeker´den aldığımız aşağıdaki tespitler üzerinde zenginleşerek düşünülmelidir:      ?Türk siyaset düşüncesinin Selçuklu ve Osmanlı asırlarının habercisi olan K.Bilig, siyasi sistemin dayandığı temellerin nerelerden doğması gerektiğinin ipuçlarını vermesi bakımından istikamet tayin edici bir ehemmiyete sahiptir.??Siyasi irade, dışarıda kılıca yüklediği fonksiyonu içeride kaleme verir.??Esas olan kalabalığa kendini kaptırmadan halk içinde yaşamaktır.? ?Hükümdarın kemali toplumda araması, manidardır.? ?Kâinat, kendi lisan-ı haliyle ve kaliyle Tanrı´yı tesbih eder. Tanrı akılla değil, gönülle bilinir. Gönül, Tanrı´nın varlığına tereddütsüz inandıktan sonra aklı işe karıştırmamak, sükûn ve huzura kavuşmak için gönlü gözetmek gerekir.?/1021-22 ?Hacib´in eserinde; kelamın keskin dili, tasavvufun imkânlarıyla esneklik kazanır. ?Devlet? ile ?kut? fani, onu korumak için gereken erdemler, bakidir.? ?Kutadgu Bilig, kelamî ve tasavvufi verilerin, nasıl işlevsel hâle getirebileceğinin tarihi bir örneğini teşkil eder.?  ?Türk veli imajının prototiplerinden Dede Korkut, Odgurmuş´tan daha aktiftir.? ?İslamiyet; ince, sanatkârane ve derin bir vasıf kazanmaya doğru giderek hakiki gelişimini sağlayan sufilikte, fethedilen kültür ve coğrafyalara hitap edebilecek bir üslubu yakalamıştır.?  ?Âşık Paşazadenin Şeyh Edebali için söylediği; ?Adı dervişti ama dervişlik içinde ve gönlündeydi. Dünyalığı, nimeti, davası çoktu. Misafirhanesi hiçbir zaman boş kalmazdı.? Sözü, ?halvet-der-encümen? kavramının Türk tasavvuf kültüründeki tabii yerini göstermesi bakımından önemlidir.? ?Hem dünyaya hem de ahirete hakkını veren Mesnevi müellifi de hayatın içinde her an hayata müdahale eden, halkın içinde halvet hayatı süren bir Odgurmuş tipidir.?         Muhammed İkbal ?Hiçbir fikir, eğer o halkın kendi fikri değilse, onların ruhunu saramaz.? derken bize Kutadgu Bilig´in bu milletin ruhundan, törelerinden ve İslamî akidelerinden doğduğunu ve yöneticileri üzerinde tesir icra ettiğini, yarına da mesajlar taşıdığını hatırlatmaktadır.       Bişr-i Hafî de ?Seyahat ediniz, çünkü su aktığı sürece hoştur, temizdir. Sakin hâle gelince saflığı bozulur, kirlenir.? sözüyle millî kaynaklarımız donmadan, bulanıklaşmadan onları yeniden ele almamız, işlememiz gerektiğini düşündürmektedir.       Ebu Bekir el-Verrak´ın ?Zühd olmadan kelamla yetinen kimse zındıklaşır. Kelam ve fıkıh olmadan zühdle iktifa eden, bid´at icat eder. Zühd ve vera olmadan fıkhı kâfi gören kimse ise fıska sapar. Kim de bütün bunları te´lif ederse kurtulur? sözündeki terkibi, millî kaynaklarımıza yönelerek, tasavvufu milletimize has bir dengeli yaşama tarzı bilerek ?halk içinde Hak ile beraber olma? yı başararak yarına hazırlanabiliriz. Kutadgu Bilig´deki ölçülü mistisizm, eskiyle yeninin rekabetinde kurulan dengede hayat bulmuştur. Şems-i Tebrizî´nin diliyle söylenirse: ?İnsanların içinde yaşa ama tenhada daima Tanrı ile halvette ol.? (Şeker: 2016)        Kutadgu Bilig hakkındaki şimdilik tespiti yapılan 1540 kaynakçanın 651´i Türkiye Türkçesi, 254´i Rusça, 239´u Kazak Türkçesi, 74´ü Uygur Türkçesi, 67´si Kırgız Türkçesi, 61´i İngilizce, 56´sı Özbek Türkçesi, 46´sı Almanca,32´si Azeri Türkçesi, 30´u Çince, 1´i Fransızca, 6´sı Talas dili, 3´ü İtalyanca, 3´ü Macarca, 2´si Karakalpak Türkçesi, 1´i Türkmen Türkçesi, 1´i Başkurt Türkçesi, 1´i Tacikçe,1´i Arapça, 1´i de Japonca ile kaleme alınmıştır.        Hülasa; eserde dünya fikir ve edebiyat eserlerinin hepsinden üstün, çoğundan önce ?tarz-ı selefe takaddüm eden; bir başka lisan tekellüm eden?, ?mîrî malı? kaynak alan, aynı ölçüde orijinal olan mütekâmil bir değerler manzumesi konuşmaktadır. Bu büyük eser, bir değerler eğitimi kitabıdır. Bu eser, çağdaş kavramlarla yeniden kurgulanmalı, adeta ?asrın idrakine göre? yeniden inşa edilmelidir.        Şu bir ayı aşan süre içinde Kutadgu Bilig hakkında okuyup incelediğimiz 3000 sayfayı aşan 5 kitap ve 100´ün üzerinde bildiri/makalede Has Hacib´in bize zengin bir ?hayat kitabı? ve ?değerler hazinesi? bıraktığını anlamış ve önceki bilgilerimize yenilerini kattığımız düşüncesindeyiz. Eser yeni yorumlara açık zengin bir hazinedir. Bu Kutadgu Bilig´i okuma ve düşünme günlerimizde bilhassa Dr.Sait BAŞER´in ?Kutadgu Bilig´de Kut ve Töre?kitabının ufkumuzu aydınlattığını, Rahmetli Hocalarımızdan Prof.Dr. İbrahim KAFESOĞLU´nun ?Kutadgu Bilig ve Kültür Tarihimizdeki Yeri? başlıklı uzunca makalesinin veya kitapçığının konuya bakışımızda sağlam rehber olduğunu belirtmeliyim. Diğer kitaplar ve bildiri metinleri de emek mahsulü kıymetli çalışmalardı.      Türklüğün bin yıl önceki  kalem ve kılıç üstadı Balasagunlu Yusuf´u rahmetle analım.   Faydalandığımız kaynaklardan bazıları : *Arat, Reşit Rahmeti, Kutadgu Bilig I Metin, TDK Yayınları, Ankara 1947 * Arat, Reşit Rahmeti, Kutadgu Bilig II Çeviri, TTK Yayınları, Ankara 1974 * Başer, Sait, Kutadgu Bilig´de Kut ve Töre, Sakarya Valiliği Kültür Yayınları,2006 * Dilaçar, A., Kutadgu Bilig İncelemesi, TDK Yayınları, Ankara, 2016 * Doğumunun 990. Yılında Yusuf Has Hacib ve Eseri Kutadgu Bilig Bildirileri, TDK Yayınları, Ankara, 2011 * Kafesoğlu, İbrahim, Kutadgu Bilig ve Kültür Tarihimizdeki Yeri, Kültür Bakanlığı  Yayınları,  İstanbul 1980 * Şeker, Fatih M., Türk Düşünce Tarihi Açısından Kutadgu Bilig, Dergâh Yay., İstanbul 2016 * TAŞ, İbrahim, Kutadgu Bilig´de Söz Yapımı,TDK Yayınları, Ankara, 2015 * Yavuz, Kemal, Hacib Böyle Dedi, Mostar Yayınları, İstanbul 2012 * Yusuf Has Hacib´in Doğumunun 1000.Yılında Kutadgu Bilig Türk Dünya Görüşünün Şaheseri Uluslararası Sempozyumu Bildirileri, İstanbul 2016