Maske,Mesafe,Temizlik

Koronavirüs salgını, hepimizin yaşantısını altüst etti. Bütün dünya, ivedilikle, etkili bir aşının piyasaya çıkmasını bekliyor. Rus aşısı heyecan yarattı ancak bilim insanları tam tatmin olmuş değil (1). Türkiye'de de aşı çalışmaları yapılıyor. New York Times gazetesinin, güncel tutulan, aşı izleme yazılarından yararlanarak, aşılar hakkında genel bir bilgilendirme yapmak istiyorum (2). AŞI NEDİR? Aşılarda amaç, vücutta savunma hücrelerinin ve virüsü bağlayıp tutacak savunma moleküllerinin, virüsü tanımasını sağlamak. Virüsün resimlerini hepimiz biliyoruz. Virüs kabaca, genetik bilgisini içeren RNA, RNA'yı çevreleyen yağ ve proteinden yapılmış bir kılıf, ve kılıf üstünde, protein yapısında çıkıntılardan oluşuyor. Virüsün üstündeki çıkıntıların, herhangi bir şekilde, insanın savunma sistemine tanıtılması gerekiyor. Savunma sistemi, bu parçaları önceden "görmüşse" virüsü etkisiz hale getirebiliyor. Çeşitli aşı üretim teknikleri var. Bazılarında çıkıntı yapan parçalar laboratuvarda çoğaltılarak, aşı şeklinde vücuda enjekte ediliyor. Virüs, bütün diğer canlılarda olduğu gibi, kendi yapı taşlarını, genetik materyali, yani RNA' sında yazılı bilgiye göre üretiyor. Bu olguya dayanarak, bazı aşı tiplerinde, virüsün kılıfındaki çıkıntı yerine, o çıkıntıyı yaptıran RNA parçası insana veriliyor ve insan hücresinin çıkıntıyı üretmesi sağlanıyor. AŞI GELİŞTİRME AŞAMALARI New York Times gazetesine göre; 10 Eylül 2020 itibariyle, 38 aşı insanlar üzerinde, 93 aşı da hayvanlar üzerinde deneme aşamasında. Aşı çalışmaları Ocak 2020'de, koronavirüsün gen haritasının çıkarılması ile başladı. Aşı geliştirmenin ilk adımı olan "klinik öncesi" çalışmalarda, laboratuvar ortamında yetiştirilen hücreler ve deney hayvanları kullanılıyor. Birinci faz denen ikinci adımda ise, az sayıda gönüllü üzerinde yan etkiler, bağışıklık sistemini uyarıp uyarmadığı gözlenerek, uygun doz miktarı araştırılıyor. İkinci Fazda aşı, yüzlerce kişi üzerinde deneniyor. Üçüncü Fazda da, denek sayısı binlere çıkıyor. Bu aşamada, gönüllüler daha uzun süre gözlem altında tutuluyor. Nadir çıkacak yan etkiler araştırılıyor. Kontrol amacıyla, bir kısım gönüllülere, gerçek aşı yerine plasebo (aşı olmayan zararsız bir sıvı) yapılıyor. Aylarca süren bu aşamada, bir aşı % 50 koruma sağlıyorsa (Amerikan İlaç Dairesine göre), başarılı kabul ediliyor. Bir aşının, bütün topluma uygulanması için, en son adım "onay" aşaması. Rusya ve Çin, üçüncü faz denemeleri henüz bitmeden, geliştirdikleri aşılara "ön onay" verdiler. GENETİK AŞILAR Virüsün genetik materyalinin, yani RNA'sının bir parçasını içeren aşılar, bu gruba giriyor. Virüsün çıkıntılarını fabrikada üretmek yerine, onları kodlayan RNA, insan hücresine veriliyor, "Al kardeşim, virüs parçalarını sen üret, onları kan dolaşımına sal !" deniliyor. ABD'de Moderna firması ve Almanya'da Prof.Dr. Uğur Şahin'in kurucusu olduğu, BionTech firmasının aşıları, 3. Faza gelmiş genetik aşılar. Prof. Şahin, koronavirüse karşı geliştirdikleri BNT162 kod adlı aşının, Ekim- Kasım aylarına hazır olacağını ifade ediyor (3). TAŞIYICI VİRÜS AŞILARI Bu tip aşılarda, koronavirüsün RNA'sının bir kısmı, zararsız bir virüsün içine yerleştiriliyor. İnsana verilen zararsız virüs, kendi üstünde koronavirüsün çıkıntılarına benzer çıkıntılar oluşturarak, bağışıklık sistemini uyarıyor. 2014 yılında, Ebola virüsüne karşı hazırlanan aşı, bu tür bir aşı idi. Rusya'da Gamelaya Enstitüsünün geliştirdiği aşı, İngiltere'de Astra Zeneca firması ve Oxford Üniversitesi'nin geliştirdiği aşı, Çin'de CanSino Biologics firmasının geliştirdiği aşı bu türden aşılar. Bu arada, Astra Zeneca, bir kişide çıkan yan etkiler nedeniyle, 3.Faz denemelerine ara verdi. PROTEİN TEMELLİ AŞILAR Virüsün bağışıklık sistemi tarafından tanınmasına yarayacak, bir kısım proteinlerini içeren aşılar. Virüsün protein yapısındaki çıkıntıları, genetik mühendislik yöntemleriyle üretilelerek, saflaştırılıp aşı haline getiriliyor. Örnek:Hepatit B aşıları protein temelli aşılar. Bu grupta, 3.Faza gelmiş, henüz bir koronavirüs aşısı yok. ABD Novavax firmasının geliştirdiği aşının üçüncü faz denemeleri, Ekim ayında başlayacak. Türkiye'de ise "İzmir Biomedicine and Genome Center" kuruluşu, bu tip bir aşı üzerinde çalışıyor. ZAYIFLATILMIŞ VİRÜS AŞILARI Bu teknikte virüsün kendisi ısı, ses, radyasyon gibi yöntemlerle veya kimyasal maddeler kullanılarak, zararsız hale getirilir. Bu "kolu bacağı" kırılmış virüs, insanda hastalık yapmaz ama bağışıklık sistemini uyarır. Ağızdan verilen çocuk felci aşısı ve ev hayvanlarına yapılan koronavirüs aşısı bu tip aşılar. Çin'de Sinovac, Wuhan Institue of Biological Products ve Sinofarm şirketlerinin geliştirdiği "zayıflatılmış virüs" aşıları 3.Fazda deneniyor. KORONAYA KARŞI DA KULLANILABİLECEK BİLİNEN AŞILAR Avustralya'da, bildiğimiz Tüberküloz aşısının koronavirüse de etkili olup olmayacağı araştırılıyor. *** Şimdilik en önemli şey korunmak. Unutmayın: Mesafe, Maske, Temizlik "Olmaya devlet cihanda bir nefes sıhhat gibi" Kanuni Sultan Süleyman (1)https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/rusyadaki-koronavirus-asi-denemelerinden-ilk-rapor-bagisiklik-olusturuyor-ciddi-yan-etkisi-yok-1764106 (2)10 Eylül https://www.nytimes.com/interactive/2020/science/coronavirus-vaccine-tracker.html?name=styln-coronavirus&region=TOP_BANNER&block=storyline_menu_recirc&action=click&pgtype=LegacyCollection&impression_id=84a42091-f4b8-11ea-bbb8-b3316bfc84a0&variant=1_Show (3)https://www.yenicaggazetesi.com.tr/almanyadaki-turk-bilim-insani-mujdeyi-verdi-iste-korona-asisi-icin-tarih-300478h.htm