E. Öğretmen Elmas Balım tarafından, Türk Dil Bayramı ( 26 Eylül) münasebetiyle kaleme alınan bu güzel yazıyı ilginize sunuyoruz.
*
TDK ? Teşbihte hata olmaz (veya olmasın)? sözünü, ? yeri geldiği zaman çirkin, kaba bir benzetme ile anlatıma daha etkili bir hava verilmesi, saygısızca bir davranış değildir, kimse bundan alınmamalıdır? anlamında kullanılan bir söz, şeklinde açıklıyor.
Ben bu açıklamayı yetersiz hatta yanlış buluyorum. Gelelim nedenlerine: Öncelikle ?Teşbih? kelimesi üzerinde duralım. Bilindiği gibi ?Teşbih? (Benzetme) bir söz sanatıdır. Açıklaması da şöyle: Teşbih, anlatımı güçlendirmek amacıyla, aralarında ortak nitelikler bulunan iki varlık ya da kavramdan ortak nitelikler yönünden güçlü olandan zayıf olana aktarma yapılmasıdır. Bizim edebiyatımızda teşbih, güzel ve üstün olduğu düşünülene doğru yapılır. Yani benzetmede üstünlük ve güzellik peşindedir sanatçı. Teşbih sanatında incelik, zarafet ve güzellik söz konusudur.
Edebiyatımızda sevgili, nazı ve uzun boyu sebebiyle ?Servi ağacı? na benzetilir. Hiçbir zaman narinliği ve uzun boyu sebebiyle sevgili ?Kavak ağacı? na veya sıradan bir varlığa benzetilmez. Neden? Teşbih hata kabul etmez de ondan! Edebi eserler hatalı teşbihi bünyesinde barındırmaz, reddeder. O yüzden teşbihte hata olmaz. Yani hatalı teşbih yapılmaz edebiyatımızda... Tokat yöresine ait Kul Abbas mahlaslı ve Anadolu´da yaygın olarak ?Abbas ile Gülkız´ ın Hikâyesi? nden esinlenilerek yakılmış bir türküde, ?Değmen benim gamlı yaslı gönlüme / Ben bir Selvi boylu yardan ayrıldım.? diyor ozan.
Bu ezgide sevgili kavak ağacına veya sırdan bir uzun tahtaya değil uzun boyu ve salına salına nazlı yürüyüşü sebebiyle ?Servi ağacı? na benzetilmiştir. ?Servi? dilimizde ?Selvi ? olarak da ifade ediliyor. Anlamdaş olan bu kelimelerin her ikisi de halkımız tarafından kullanılmaktadır. Türk sinemasının unutulmazları arasına girmiş olan ? Selvi Boylum Al Yazmalım.? filmini hatırlayınız.
Halk ozanlarımız genellikle, ?Servi boylu? yerine ?Selvi boylu? şeklindeki kullanımı tercih ederken diğer yandan, ?Gözleri çok güzel kadın? anlamında ?Ahu gözlü? benzetmesi de edebiyatımızda çok sık kullanılmakta... Bilindiği gibi güzel gözlü, hoş kokulu oluşu ve ürkekliği sebebiyle sevgiliye benzetilen ahu, esas amacıyla sevgilinin ürkekliğini ve güzel gözlerini ifade etmek için şiirlerimizde sık bahsi geçen bir kavramdır. Bu yüzden sevgili, ?Ahu? ya benzetilirken gözleri için de ?Ahu gözlüm? benzetmesi yapılır. Oysa eşeğin de iri ve dikkat çekici gözleri var ama ozanlarımız, ?Ahu gözlüm? yerine ?Eşek gözlüm? benzetmesini yapmazlar ve hiçbir türkü ya da şiirde ?Teşbihte hata olmaz.? ifadesine sığınarak, ?Eşek gözlü yarim, eşek gözlü sevgilim.? dememişler, teşbihte hata yapmamışlardır.
TDK´nin, ?Teşbihte hata olmaz.? sözü için öngördüğü -Benim bir türlü içime sinmeyen- "Yeri geldiği zaman çirkin, kaba bir benzetme ile anlatıma daha etkili bir hava verilmesi, saygısızca bir davranış değildir, kimse bundan alınmamalıdır? şeklindeki açıklama şöyle bir anlam da içermektedir: ? Benzetmedir, uydur uydur söyle! Kafana göre takıl, istediğin gibi benzetme yap! Yaptığın teşbih, kabalık ve küstahlık içerse bile, atalarımız ne demiş? ?Teşbihte hata olmaz.? bu şekilde olmaz. Bu sözün özü, ?Hatalı teşbih yapma, teşbih hata kaldırmaz, teşbih yapacağın zaman bin düşün bir söyle!? Şeklinde bir incelik içermelidir. O yüzden, ?Teşbihte hata olmaz.? yani kaba ve hatalı teşbih yapma! Teşbih hatayı kaldırmaz. Bu sözü bu anlamda değerlendirmeliyiz. Yoksa kızdığımız birine: ?Öküz gibi adam!? deyip arkasından, ?Teşbihte hata olmaz.? sözünün arkasına sığınmak yapılan hakareti hafifletmez.
Böyle bir ifadeden sonra söyleyeceğimiz, Atalarımız teşbihte hata olamaz, demişler demek de bizi temize çıkarmaz. Siz, siz olun hatalı teşbih yapmayın.
Saygılarımla, Elmas Balım