Kimyager Amadeo Avogadro ölümünden 139 sene sonra yargı konusu olmuş.
Hayır, bu Türk mahkemelerinde alışık olduğumuz bir yanlışlık değil.
Olay Amerika Birleşik Devletleri´nde 1995 yılında meydana gelmiş (http://sciencecases.lib.buffalo.edu/cs/files/avogadro.pdf).
***
New York´taki Pace Üniversitesi profesörlerinden Carroll Zahn bir gün sınıfa bir alüminyum folyo getiriyor, öğrencilerden bir tek alüminyum atomunun fiyatını hesaplamalarını istiyor.
Bilgi olarak sadece folyoyu kaça aldığını söylüyor.
Sınıfta metre, hassas terazi, makas, periyodik tablo gibi yardımcı gereçler var.
***
Peter Broome ve Marina Andre isimli öğrenciler soruyu çözemiyor, yılgınlığa kapılıp dersi bırakıyorlar ve üniversite yönetimine şikayet ediyorlar.
Yönetimden karşılık bulamayınca, üniversiteye dava açıyorlar.
Davaya bakan yargıç Thomas Dickerson, öğrencileri haklı buluyor, üniversiteyi okul harcını geri ödemeye ve 1000 dolar tazminata mahkum ediyor.
***
Eğer öğrenciler Avogadro sayısını kullanmayı bilselerdi problem çözülürdü, olay bu kadar büyümezdi.
Yani dava konusu, birinci derecede Avogadro´yu ilgilendiriyor.
***
Avogadro sayısı 602 nin yanında 21 sıfır olan büyük bir sayı.
Avogadro sayısına bir "mol" de deniyor.
Nasıl bir "düzine" 12 tane demekse, bir "mol" de 6,02x10^23 tane demek.
Dört çorba kaşığı suyun içinde bir mol su molekülü buluyor.
***
Bir molde kaç tane sıfır olduğunu gösteren 10^23 ifadesini, 10. ayın 23. günü şeklinde yorumlayan kimyacılar, 23 Ekim´i "Mol Günü" olarak kutlarlar (https://www.moleday.org/).
***
İngilizce mol "mole" diye yazılır, aynı zamanda köstebek ve ben anlamına gelir.
O nedenle mol gününün sembolu köstebektir.
***
Mol gününde çeşitli espriler yapılır.
"En güzel beni olan kim? Cindy Crawford mu, Eva Mendes mi?" gibi.
Veya, kimyacıları sosyal bilimcilerden ayırmak için kişilere, "unionized" kelimesi okutulur.
Kimyacılar " anayonayzd / iyonlaşmamış" diye okurken sosyal bilimciler "yuniyonayzd /sendikalaşmış" diye okurlar.
***
Şaka bir tarafa, ders kitaplarındaki problemlerin çoğunda çözüm içim gerekli bütün bilgiler veriliyor.
Öğrenci uygun formülü hatırlarsa, rakamları yerleştirip çözümü kolayca buluyor.
Bu tip sorular bir problem çözme becerisi gerektirmiyor.
Profesör Zahn´ın sorusunda bütün bilgiler yoktu.
Eksik bilgileri öğrenciler birşeyler ölçüp biçerek bulmak durumunda idiler.
Böyle çözümü açık olmayan, eksik tanımlanmış (ill defined, wicked), gerçek hayatta karşılaşılanlara benzeyen problemler, yaratıcı düşünceyi teşvik eder, problem çözme becerilerini geliştirir, sınıfta canlı tartışmalara yol açar.
***
Ben kimya dersleri verirken, gazların davranışını içinde nohutlar bulunan plastik bir kutu modeliyle anlatırdım.
Bu basit aktivite yardımıyla, sezgisel olarak PV=nRT formülüne ulaşırdık.
Sonra masanın üzerine arabanın yedek lastiğini koyar, öğrencilerden, lastiğin içinde kaç kilo hava olduğunu hesaplamalarını isterdim.
Çok şükür, beni dava eden biri çıkmadı.
***
2019 aynı zamanda "Uluslararası Periyodik Tablo Yılı" (https://iypt2019.org/).
Kimya haftası da 20-26 Ekim 2019 arasında.
Mol gününüz ve kimya haftanız kutlu olsun.